درسنامه آموزشی عملیات خاک‌ورزی کلاس دهم امور زراعی

آنچه تاکنون فراگرفته‌اید و انجام داده‌اید، رایج‌ترین روش‌ها و عملیات آماده‌سازی زمین برای کاشت اغلب گیاهان زراعی است. در ماشین‌های خاک‌ورزی که تاکنون گفته شد، عامل خاک‌ورز در عمق خاک عمل می‌کرد. اما در برخی موارد، عوامل و شرایط مختلفی نظیر نظام آبیاری، خصوصیات گیاهی، شرایط و رسم و عادات منطقه، کشاورز را مجبور می‌کند تا قبل از کاشت، اقدام به تغییرشکل سطح زمین خود نماید. ماشین‌های دیگری هستند که در تکمیل عملیات بسترسازی و آماده‌سازی الگوهای کاشت و آبیاری زمین مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این فصل شما با برخی از این ادوات مانند انواع ماله، مرزکش، شیارکش و نهرکن آشنا شده و در ادامه عملیات تهیۀ زمین آنها را به کار خواهید بست.

واحد یادگیری 6: شایستگی هموار کردن

آیا تا به حال به این موارد اندیشیده‌اید که:

- بین روش‌های آبیاری و میزان تسطیح زمین زراعی ارتباط وجود دارد؟
- چرا کوددهی حتماً باید بعد از هموارسازی صورت گیرد؟

استفاده از ماشین‌های هموارکننده زمین به آشنایی با ساختمان، انواع تنظیمات و چگونگی کاربرد آنها بستگی دارد. این ماشین‌ها انواع مختلفی دارند و هر یک برای شرایط خاصی مناسب هستند. در این واحد یادگیری با ماشین‌های صاف‌کننده زمین زراعی آشنا شده تنظیمات و کاربرد آنها را فرا خواهید گرفت.

استاندارد عملکرد

ماشین مناسب با شرایط زمین برای هموار کردن زمین را انتخاب کند، آن را به تراکتور متصل نموده، تنظیم‌های لازم را انجام دهد و سطح مزرعه را تسطیح کند.

ضرورت هموار کردن سطح زمین

زمین زراعی در نتیجۀ عملیات مداوم تهیه بستر بذر، آبیاری و فرسایش، از تسطیح خارج می‌گردد. به همین جهت تسطیح مختصر زمین ضروری به نظر می‌رسد. یکی از عملیات خاک‌ورزی، هموارکردن سطح زمین یا تسطیح خاک می‌باشد. تعریف عمومی تسطیح خاک، هموارسازی، صاف‌کردن و ایجاد شیب مناسب در زمین، جهت جلوگیری از تندآب و فرسایش سطحی و به وجودآوردن شرایط یکسان و هماهنگ برای توزیع آب در یک عمق، در سراسر مزرعه می‌باشد. عوامل متعددی اجرای این عملیات را برای پرورش گیاهان زراعی الزامی می‌کند. برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

پراکنش سطحی و عمق بذرها در فرایند کاشت

چنانچه سطح زمین هموار نباشد و در آن پستی و بلندی متعددی دیده شود، توزیع سطحی بذرها به هم خواهد خورد. در زمان زیر خاک‌کردن بذر هم، بذرهای قسمت بلندتر به‌طرف ناحیه پست‌تر جابه‌جا خواهند شد. همچنین قطر خاک روی بذرهای قرار گرفته در قسمت‌های پست‌تر به مراتب بیشتر از بذرهای قرار گرفته در قسمت‌های بلندتر خواهد بود. در نتیجه رویش مزرعه غیریکنواخت خواهد شد.

توزیع نامناسب آب

هدایت یکنواخت آب به ویژه در روش‌های آبیاری سطحی، به صاف و هموار بودن زمین بستگی دارد. اگر زمین هموار نباشد، آب در نواحی پست تجمع کرده و به نواحی بلند زمین آب نخواهد رسید. کمتر رسیدن آب به بخش‌های بلند و انباشت آب در بخش‌های پست، هر دو برای جوانه‌زنی و رویش بذرها، خوشایند نیست. در نتیجه جوانه‌زنی بذرها غیریکنواخت خواهد شد.

مشکل نمودن اجرای عملیات زراعی

در زمین‌های ناهموار اجرای عملیاتی چون سله‌شکنی، خاک‌دهی پای بوته، به تعداد بیشتری لازم است و ترمیم پشته‌ها (در آبیاری نشتی) و مرزها (در آبیاری غرقابی) دشوارتر خواهد بود. زیرا جریان آب در زمین ناهموار، در اختیار کشاورز نبوده و با رسیدن به نقاط پرشیب سرعت گرفته (ایجاد فرسایش) و در نقاط پست انباشته شده (ایجاد سله) و در پی آن، عملیات ترمیم، سله‌شکنی، خاک‌دهی و... را به دفعات بیشتری لازم دارد.

توزیع مناسب کود

وقتی کودپاشی در زمین ناهموار انجام شود، با اجرای عملیات تکمیلی یعنی زیر خاک‌کردن کود، پراکنش یکنواخت آن به هم خواهد خورد. در نتیجه بخش‌هایی از زمین دارای کود بیشتر از حد توصیه شده و بخش‌هایی نیز دارای کود کمتر یا فاقد کود خواهند شد. در هر دو صورت به محصول خسارت وارد می‌شود. بنابراین، تسطیح‌کردن زمین برای توزیع مناسب کود نیز ضروری به نظر می‌رسد.

انواع ماشین‌های هموارکنندۀ زمین زراعی

ماشین‌های هموارکنندۀ زمین شامل انواع دستی، دنباله بند و خودگردان می‌باشند.

ماشین‌های خودگردان معمولاً در فرایند خاک‌ورزی کاربرد ندارند. اما در امور زیربنایی کشاورزی مانند تسطیح اساسی زمین‌های ناهموار و اصلاح شیب اراضی بسیار کارآمد می‌باشند. بر این اساس نیاز به تشریح این ماشین‌ها در این مبحث نمی‌باشد.

ماشین‌های هموارکنندۀ دستی

کاربری این نوع ماشین که اطلاق کلمۀ ابزار شاید برای آن، برازنده‌تر باشد، در باغچه و سطح کرت‌های کوچک می‌باشد. با این ابزار، خاک به مقدار جزئی در سطح کرت‌ها جابه‌جا شده و سطح کرت به خوبی هموار می‌شود.

ماشین‌های هموارکنندۀ دنباله‌بند تراکتور

این نوع ماشین‌ها، انواع مختلفی دارند. ساده‌ترین نوع از این ماشین‌ها، تخته الواری است که همراه با اجرای دیسک، با چند رشته طناب یا سیم، به آن بسته می‌شود.

برخی به جای الوار چوبی، از تیرآهن یا ناودانی نسبتاً سنگین به طول حدود 4-3 متر استفاده می‌کنند. کارایی این روش در زمین‌های نسبتاً هموار با خاک‌های مناسب، خوب بوده ضمن آنکه حداقل یک بار از تردد ماشین‌ها می‌کاهد. برخی از دنباله بندهای هموارکننده زمین عبارتند از:

- تیغۀ پشت تراکتوری:

نوعی ماشین دنباله‌بند هموارکننده می‌باشد که با اتصال سوار به تراکتور نصب می‌شود. با دادن مختصری زاویه، ضمن پیشروی تراکتور، عرض عمل خود را به خوبی صاف می‌کند. در شرایطی که عرض کرت دقیقاً 2 برابر عرض کار تیغۀ پشت تراکتوری باشد به ترتیبی که با یک رفت و برگشت تمام سطح کرت تحت تأثیر قرار گیرد، کارایی تیغۀ پشت تراکتوری کاملاً قابل قبول خواهد بود.

از این دستگاه به شرط تنظیم مناسب افقی، عمودی و زاویۀ تیغه، برای تسطیح سطح کرت و اراضی کوچک می‌توان به خوبی استفاده کرد.

- زمین صاف‌کن (Land Leveller)

رایج‌ترین زمین صاف‌کن‌ها شامل انواع دوچرخ (نیمه سوار) و چهار چرخ (کششی) هستند. نوع دوچرخ، کاربرد آسان‌تری دارد به همین دلیل رواج بیشتری یافته است. در حالی که انواع چهار چرخ‌ها دقیق‌تر تسطیح می‌کنند.

در هر دو نوع، یک قاب یا شاسی وجود دارد که تیغۀ تسطیح‌کننده یا عامل خاک‌ورز، با اتصالات قابل تنظیمی به آن متصل شده است، در ابتدای این شاسی حلقه‌ای برای اتصال آن به تراکتور نصب شده است. در انتهای آن هم اغلب صفحۀ متحرکی برای تکمیل تسطیح تیغه مستقر شده است. عمق عمل تیغه، زاویۀ عمودی و زاویۀ افقی آن قابل تنظیم می‌باشد.

عوامل تعیین‌کننده در انتخاب هموارکنندۀ زمین

تنوع ماشین‌های هموارکننده زمین هرچند زیاد نیست اما هر یک از انواع موجود برای شرایط خاصی مناسب هستند، یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در انتخاب نوع ماشین هموارکننده، مساحت مزرعه می‌باشد. در مزارع خیلی کوچک کاربرد ماشین‌های دنباله‌بند از نظر فنی و اقتصادی توجیه پذیر نمی‌باشد. از سوی دیگر در مزارع بزرگ هم نمی‌توان با ماشین‌های کوچک اقدام به تسطیح مطلوب نمود.

از دیگر عوامل تعیین‌کننده در انتخاب نوع ماشین هموارکننده، شکل مزرعه یا روش کاشت می‌باشد.

وقتی مزرعه بزرگ به روش مسطح کشت و کار می‌شود استفاده از زمین صاف‌کن‌های چهار چرخ مناسب‌تر است. با کاهش مساحت، انواع دو چرخ کارایی بهتری خواهند داشت. وقتی کاشت به‌صورت کرتی باشد و تسطیح سطح کرت هدف باشد، تیغۀ پشت تراکتوری کارآمدتر است.

زمانی که روش کشت ایجاب می‌کند که مزرعه به‌صورت جوی و پشته در آید، تسطیح زمین قبل از ایجاد جوی و پشته، اغلب ضرورتی ندارد. در این شرایط اگر عریض‌بودن سطح پشته موردنظر باشد می‌توان میله یا تسمه‌ای به ادامه دستگاه جوی و پشته‌ساز به عنوان اتو، اضافه کرد.

در اراضی کوچک و بزرگ وقتی روش آبیاری بارانی یا قطره‌ای باشد، نیاز چندانی به تسطیح دقیق زمین نمی‌باشد مگر آنکه استفاده از روش آبیاری سطحی در دوره‌ای از طول سال زراعی موردنظر باشد.

زمان و شرایط هموارکردن زمین

چنان که قبلاً گفته شد، فاصلۀ زمانی بین عملیات نرم‌کردن خاک و کاشت، باید کمترین زمان ممکن باشد تا خاک نرم شده مورد فرسایش بادی قرار نگیرد. بر این اساس اغلب پس از نرم‌کردن اقدام به هموارکردن زمین می‌نمایند. برای یکنواخت‌کردن عمق و سطح خاک، پس از دیسک‌زدن زمین را تسطیح نموده و بعد از هموارکردن عملیات کودپاشی صورت می‌گیرد. سپس برای مخلوط‌شدن کود با خاک، یک بار دیگر عمود بر جهت دیسک اول، عملیات دیسک‌زدن انجام می‌شود. به‌طور کلی اجرای هموارسازی قبل از کودپاشی است و در هیچ شرایطی بعد از کودپاشی نباید اقدام به اجرای هموارسازی زمین نمود.

یکی از شرایط ضروری برای اجرای عملیات هموارسازی زمین، نرم‌بودن خاک است. در اراضی سنگلاخی یا دارای کلوخه‌های بزرگ، اجرای عملیات هموارسازی هرگز منجر به زمین صاف و هموار نخواهد شد. بلکه کلوخه‌ها و سنگ مانع از عملکرد تیغه، یکنواختی حرکت لاستیک شده و سبب به هم‌زدن تعادل ماشین و در نهایت ناهمواری بیشتر سطح زمین می‌گردد. وجود ناخالصی‌های دیگر مانند کیسه‌های پلاستیکی نیز مانع اجرای درست عملیات هموارسازی می‌گردد. از دیگر شرایط مناسب برای کاربرد ماشین‌های هموارساز، مطلوب‌بودن وضع رطوبتی خاک است. آب گرفتگی هرچند بخش کوچکی از مزرعه باعث ناهمواری بخش بزرگتری خواهد شد.

آرام‌بودن جریان هوا یا عدم وزش باد و داشتن دید وسیع از دیگر ضروریات زمان اجرای عملیات هموارسازی خاک مزرعه می‌باشد.

روش‌های اجرای هموارسازی

هموارسازی زمین زراعی یکی از عملیات‌های حساس و در عین حال ظریف برای آماده‌شدن بستر کاشت است. وقتی که زمین کوچک یا محصور بین دو مرز (کرتی) باشد، هموارکردن سطح کرت حتی با تیغۀ پشت تراکتوری، کار چندان مشکلی نمی‌باشد. در این شرایط با یک حرکت رفت و برگشت سطح کرت به خوبی صاف خواهد شد. ساده‌تر از آن زمانی می‌باشد که عرض کرت برابر عرض کار تیغۀ پشت تراکتوری باشد. در این حالت با یک بار حرکت رفت، تمام سطح زمین به خوبی صاف خواهد شد.

اما وقتی وسعت زمین زیاد باشد، هموارسازی آن با تیغه پشت تراکتوری اصولاً غیر ممکن است. هموارکردن این گونه زمین‌ها با زمین صاف‌کن‌های دو و چهار چرخ (ماله‌های نیمه سوار و کششی) انجام می‌گیرد.

در زمین‌های بزرگ‌تر از 3-2 هکتار، لازم است با علائم یا خطوط فرضی سطح مزرعه به چندین بخش تقسیم شود. معمولاً اساس تقسیم به روش آبیاری بستگی دارد. هر قطعه از این قطعات که در آبیاری سطحی می‌تواند یک پهنه یا یک قطعه آبیاری نامیده شود، به‌صورت مستقل از سایر قطعات تسطیح می‌گردد. از آنجایی که در بین قطعات نهرهای آبیاری و زهکشی ایجاد می‌گردد، اختلاف تراز و تسطیح آنها مشکلی را ایجاد نخواهد کرد. بدیهی است هر چه مقدار آب آبیاری و عرض کار ماشین بیشتر باشد، در صورتی که مهارت کاربر بالا باشد مساحت این قطعات را می‌توان بزرگ‌تر انتخاب کرد. بزرگ‌بودن قطعات یک مزیت محسوب می‌شود. زیرا کاربرد ماشین‌ها در سایر عملیات داشت و حتی برداشت با سهولت بهتری صورت خواهد گرفت. روش اجرای هموارسازی زمین، در شروع آموزش و نیز برای کاربران مبتدی به‌صورت رفت و برگشتی همانند اجرای دیسک است. نوبت اول اجرای زمین صاف‌کن عمود بر امتداد راستای آبیاری و نوبت دوم در امتداد مسیر آبیاری می‌باشد.

کاربران ماهر یا حرفه‌ای ماشین‌های زمین صاف‌کن، حرکت خود را براساس پستی و بلندی زمین تنظیم می‌کنند. به این صورت که خاک را از نواحی یا قسمت‌های بلند زمین به سمت قسمت‌های پست آن، جابه‌جا می‌کنند.

در این روش، ممکن است در بخش‌هایی از زمین 3-2 مرتبه و حتی بیشتر، ماشین زمین صاف‌کن عبور نماید و در بخش‌هایی هم اصلأ نیاز به عبور و جابه‌جایی خاک نباشد.

در مواردی که پستی و بلندی سطح مزرعه به دلایل مختلف از جمله خبره‌نبودن کاربر ماشین‌های شخم و دیسک، بسیار زیاد و در عین حال بی قاعده می‌باشد، تعداد دفعات هموارسازی بیشتر شده و ممکن است به چهار نوبت هم برسد.

واحد یادگیری 7: شایستگی شکل‌دهی سطح زمین

آیا تا به حال به این موارد اندیشیده‌اید که:

- با روش‌های مختلف شکل‌دهی سطح زمین می‌توان با شرایط نامناسب کشتار مقابله کرد؟
- آیا در تمام روش‌های کاشت، به شکل‌دهی سطح زمین نیاز است؟

ماشین‌های دیگری هستند که در تکمیل عملیات بسترسازی و آماده‌سازی الگوهای کاشت و آبیاری زمین مورد استفاده قرار می‌گیرند. این ابزارها عبارت‌اند از: مرزکش، نهرکن، شیارکش و.... که در این واحد یادگیری شما کار با این ماشین‌ها را فراخواهید گرفت.

استاندارد عملکرد

با استفاده از تراکتور و دنباله بند (مرزکش، نهرکن، شیارکش) مناسب زمین را شکل‌دهی نماید.

تعیین شکل‌دهی سطح مزرعه

عوامل و شرایط مختلفی زارع را مجبور می‌کند تا پس از تسطیح زمین و یا پس از بذرپاشی، اقدام به تغییر شکل سطح زمین خود نماید. برخی از مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

1- روش آبیاری یا تأمین رطوبت مورد نیاز گیاه:

این عامل اغلب از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در شکل‌دهی سطح مزرعه می‌باشد. ایجاد جوی، جویچه، مرز یا پشته در سطح مزرعه برای هدایت آب یا انجام آبیاری در نظام آبیاری سطحی ضروری می‌باشد. حتی در دیم‌کاری با آنکه آبیاری انجام نمی‌شود، ایجاد جویچه و کاشت بذر در جویچه‌ها برای ذخیره آب حاصل از نزولات جوی و استفاده بهینه گیاه از آن توصیه می‌شود.

2- نیاز گیاه

برخی از گیاهان نیاز به خاک‌دهی پای بوته دارند. این نیاز ممکن است برای توسعه ریشۀ، کمک به افراشتگی یا پیشگیری از افتادگی آن یا حفظ و ارتقای کیفیت محصول باشد. به هرحال در زراعت این‌گونه گیاهان در همان ابتدای کاشت یا در فرایند رشد و نمو، زمین به شکل پستی و بلندی‌هایی در می‌آید. گاهی ایجاد پستی و بلندی در مزرعه برای حفاظت گیاه از سرما یا جریان باد است.

3- شرایط خاک:

مقدار شوری برخی از خاک‌ها به قدری است که می‌تواند سبب آسیب رساندن به گیاه گردند. ایجاد پشته به فرم خاص سبب تجمع نمک در قلۀ پشته می‌گردد. گیاهان کاشته شده در کمی بالاتر از خاک داغ آب، هم از آب گرفتگی و هم از خطرات شوری در امان می‌مانند. ضمن آنکه انباشت آب در جوی‌ها، باعث شسته‌شدن نمک‌ها و کاهش غلظت آن در ناحیۀ ریشه می‌گردد. گاهی برای فرار یا در امان‌بودن گیاهان از عوارض زه آب، ایجاد جوی و پشته ضروری می‌شود.

4- روش‌های زراعی

برخی از روش‌های کشت‌و‌کار برحسب رسم و عادت به ترتیبی است که تغییر شکل زمین را ایجاب می‌کند. زیرا اغلب ریشه در تجربه کشاورزان دارند. مثلاً ایجاد کرت یا مرزهای مرتفع علاوه بر آبیاری برای ذخیرۀ آب هم می‌باشد. این جنبه از کرت‌ها یا جوی‌های عمیق از نظام حق آبه یا جریان فصلی رودخانه، ناشی می‌شود.

انواع شکل‌دهی مزرعه

سطح یک مزرعه برحسب شرایط و عوامل ممکن است به شکل‌های مختلفی تغییر نماید.

برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

1- جوی پشته‌ای:

در این روش پس از نرم‌کردن نسبی خاک و اغلب بدون نیاز به صاف‌کردن دقیق، اقدام به ایجاد جوی و پشته در سطح زمین می‌کنند. بر حسب عوامل متعدد (گیاه، زمین، خاک، آب،....) عمق جوی‌ها، عرض جوی‌ها، عرض و شکل پشته‌ها، با یکدیگر تفاوت می‌کند.

2- جویچه (فارو):

در این روش سطح مزرعه پس از نرم و صاف‌کردن به جوی و پشته کوچک و به عبارتی جویچه‌های کم عمق تبدیل می‌شود. عرض پشته‌ها متفاوت است. در پشته‌های مثلثی عرض پشته بسیار ناچیز و در پشته‌های عریض به بیش از یک متر هم می‌رسد. حجم بوته یا قطر تاج گیاه در مرحلۀ رشد کامل، ضرورت و روش عملیات داشت، از عوامل تعیین‌کننده در شکل و عرض پشته‌ها می‌باشد.

3- کرت:

بخش بزرگی از جامعۀ کشاورزی در نظام آبیاری غرقابی، سطح مزرعه خود را به‌صورت کرت در می‌آورند.

کرت سطحی از مزرعه است که دور تا دور آن با نواری از خاک به نام مرز، محصور می‌گردد. طول کرت، عرض کرت، مساحت کرت، عرض و ارتفاع مرز، برحسب عواملی چون شیب زمین، بافت خاک، مقدار آب، رسم و عادت زارع و... فرق می‌کند.

عوامل مؤثر در ویژگی‌های هر یک از شکل‌های سطح مزرعه

در کرت‌بندی، افزون بر اندازه و ابعاد کرت، راستای کرت با قائمه‌بودن گوشه‌های کرت، محل ورود آب و غیره نیز مهم بوده و باید مورد توجه قرار گیرند.

اندازه کرت به نوع خاک یا به بیان بهتر مقدار نفوذپذیری خاک، شیب زمین و مقدار آب در هر نوبت آبیاری، بستگی دارد. هرچقدر نفوذپذیری خاک بیشتر، شیب زمین بیشتر و مقدار آب کمتر باشد، اندازه کرت‌ها، کوچک‌تر خواهد بود.

راستای کرت باید در جهت آبیاری باشد. یعنی اینکه آب از دریچه یا دریچه‌هایی واقع در ضلع بالا دست به داخل کرت وارد شده و در سطح کرت و امتداد شیب آن حرکت کند.

شیب مناسب کرت بر حسب عوامل مختلف متفاوت بوده و اغلب یک در هزار مطلوب است. اگر نفوذپذیری خاک زیاد باشد، شیب طولی را بیشتر و طول کرت را کمتر انتخاب می‌کنند و برعکس، شیب عرضی کرت باید در حد صفر باشد.

وقتی که مقدار آب ورودی زیاد باشد یا نوع زراعت مانند کشت برنج، ایجاب کند که مدتی آب در زمین باقی بماند، مرز کرت‌ها را بلندتر و پهن‌تر (مقاوم‌تر) انتخاب می‌کنند.

در فرم شیاری، طول هر شیار یا جویچه به مقدار آب ورودی و مهم‌تر از آن به شیب زمین و نفوذپذیری خاک بستگی دارد. هرچقدر نفوذ پذیری کمتر، شیب زمین بیشتر و مقدار آب ورودی بیشتر باشد، می‌توان طول شیار را بیشتر گرفت. طول شیار معمولا از 10 تا 100 متر بر حسب شرایط متغیر است.

فاصله جویچه‌ها از هم یا همان عرض پشته بیش از همه به نوع گیاه مورد کاشت، نوع خاک و روش کاشت بستگی دارد. وقتی بوته‌ای کم حجم را بخواهیم به صورت یک ر دیف بکاریم، فاصله جویچه‌ها به 50 سانتی‌متر هم می‌رسد. در حالی که در گیاهان پرحجم به‌صورت دو یا چند ردیفه این فاصله به بیش از 150 سانتی‌متر می‌رسد.

در خاک‌های سبک نشت جانبی بر خلاف نفوذ عمقی بسیار کم است، در حالی که در خاک‌های متوسط و سنگین برعکس می‌باشد. بنابراین، عرض پشته را در خاک‌های سبک کمتر و در خاک‌هایی با بافت متوسط و سنگین می‌توان عرض پشته‌ها را بیشتر گرفت.

فرم گیاهان نیز در انتخاب فاصله جویچه‌ها یا عرض پشته‌ها مؤثرند. گیاهانی مانند هندوانه که بوته‌ای رونده و گسترده روی زمین دارند، عرض پشته بیشتر و گاهی تا سه متر را دارند.

ویژگی‌های شکل‌دهی به‌صورت جوی پشته‌ای نیز همانند فرم فارویی است. لذا تمامی عواملی که در مورد طول جویچه‌ها به فاصلۀ جویچه یا عرض پشته‌ها گفته شده، در این شکل نیز صادق است. با این تفاوت که در این شکل، عمق جوی و عرض کف جوی نیز مهم است.

مواردی که در شکل جویچه‌ای اصلاً مطرح نبودند. زیرا در شکل جویچه‌ای، از جویچه‌ها آب فقط جریان می‌یابند. اما در شکل جوی و پشته‌ای آب افزون بر جریان، انباشته یا ذخیره هم می‌شوند.

عمق جوی و عرض کف آن به حجم گیاهان مورد کاشت، نیاز گیاهان به خواباندن و خاک‌دهی، مقدار آب ورودی و فرم رویش بوته بستگی دارد. عمق جوی‌ها در این شکل در تمام مراحل ثابت نبوده بلکه در ابتدا کم و در حدود 20-15 سانتی‌متر و پس از چند نوبت سله‌شکنی و خاک‌دهی پای بوته به بیش از 40 سانتی‌متر هم می‌رسد.

ماشین‌های شکل‌دهی سطح زمین

برای تغییر شکل زمین پس از اجرای عملیات هموارسازی زمین یا صاف‌کردن مزرعه از ماشین‌های مختلفی استفاده می‌شود. برخی از مهم‌ترین ماشین‌های فرم‌دهنده سطح زمین عبارت‌اند از:

- شیارکش (فاروئر)
- مرزکش
- نهرکن

شیارکش:

شیارکش از یک شاسی که بر روی آن چند واحد شیارساز نصب شده است، تشکیل می‌گردد. عامل خاک‌ورز در این ماشین بیلچه‌ها می‌باشند که هنگام کار در خاک نفوذ کرده، خاک را از وسط به طرفین می‌ریزند و در نتیجه در وسط، شیار و در طرفین پشته ایجاد می‌شود (شکل 28-5). بیلچه‌ها به وسیلۀ ساق به تیرک یا شاسی متصل می‌شوند. فاصلۀ واحدهای شیارساز روی شاسی قابل تنظیم می‌باشد.

فاروئرها به‌صورت اتصال سوار می‌باشند این ماشین‌ها در انواع مستقل یا ترکیب‌یافته با ماشین‌های دیگر مانند: کارنده‌ها، سله‌شکن‌ها و غیره دیده می‌شوند.

بعضی از شیارکش‌ها دارای ساقۀ بلند می‌باشند که از آن‌ها علاوه بر عملیات شکل‌دهی زمین می‌توان برای خاک‌دهی پای بوته در عملیات داشت نیز استفاده نمود.

مرزکش:

نوعی دنباله بند سوار است که به منظور قطعه‌بندی زمین (کرت‌بندی) از آن استفاده می‌شود. عامل خاک‌ورز در مرزکش بشقابی دو بشقاب مقعر فلزی هستند که به وسیلۀ دو بازو و کرپی به تیرک وصل شده‌اند. نحوه استقرار بشقاب‌های مرزکش طوری است که فاصله آنها از یکدیگر در قسمت جلو بیشتر و در قسمت عقب کمتر است. گودی بشقاب‌ها مقابل هم قرار دارد. پس از تنظیم زاویۀ عمودی و دورانی بشقاب‌ها با کشیده‌شدن به وسیلۀ تراکتور، خاک را از دو طرف به وسط می‌ریزند و مرز در وسط بشقاب تشکیل می‌شود.

نهرکن:

از نهرکن برای ایجاد نهر با عرض و عمق موردنیاز در مزارع استفاده می‌شود. عامل خاک‌ورز در این ماشین بیلچه‌ای شبیه دو خیش گاوآهن برگردان‌دار می‌باشد. که از ناحیۀ تیغه به یکدیگر متصل شده‌اند. در برخی نهرکن‌ها، صفحات خاک‌برگردان نسبت به هم ثابت اما در برخی دیگر، خاک‌برگردان‌ها به تنۀ اتصال لولایی دارند و می‌توان با یک پشت بند قابل تنظیم فاصلۀ آنها را نسبت به هم زیاد و یا کم کرد و در این صورت عرض جوی تغییر می‌کند.

سرویس و نگهداری ماشین‌های خاک‌ورزی

سرویس و مراقبت به موقع موجب می‌شود که ماشین به‌طور مداوم آماده به کار باشد و عمر مفید آن افزایش یابد. توجه نکردن به این امر مهم موجب خواهد شد که ماشین با حداکثر ظرفیت و یا کیفیت مطلوب کار نکند علاوه بر آن جایگزینی ماشین جدید به جای ماشین فرسوده احتیاج به سرمایه‌گذاری دارد و هزینۀ بیشتری می‌طلبد.

سرویس و نگهداری ماشین‌های خاک‌ورزی ثانویه در دو فصل کار و بیکاری بسیار اهمیت دارد و به موقع باید انجام شود.

سرویس در فصل کار:

- بازرسی کلیه قسمت‌های ماشین قبل از شروع به کار و سفت‌کردن پیچ‌ها و تعویض قطعات فرسوده
- گریس‌کاری و روغن‌کاری ماشین طبق توصیه کارخانۀ سازنده
- در صورت داشتن چرخ، مراقبت‌های مخصوص چرخ‌ها انجام شود.
- تمیز کردن ماشین حین کار به منظور اجرای صحیح عملیات خاک‌ورزی

سرویس در فصل بیکاری:

- شست‌وشوی ماشین و تمیز کردن آن از خاک، گل و بقایای گیاهی
- روغن‌کاری و گریس‌کاری در صورت لزوم
- اندودکردن تیغه‌ها و قطعات صیقلی با مواد ضد زنگ
- در ماشین‌های چرخ‌دار و مجهز به جک روغنی اقدامات ویژه فصل بیکاری این قسمت نیز باید رعایت شود.
- نگهداری ماشین در محوطۀ سرپوشیده به منظور جلوگیری از تأثیر سوء عوامل جوی